o tawa ijo lipu

kulupu Maja pi tenpo pini

o ante e linja
tan lipu lipu Wikipesija
(tan nimi "nasin nanpa Maja")
sitelen ma pi ma Maja
ma pi kulupu Maja lon tenpo pini

kulupu Maja pi tenpo pini li kulupu jan, li kulupu tomo lon ma Mesomelika. ona li suli tan ni: ona li kama sona mun, e nanpa nasin ona, e sitelen kiwen, e nasin tomo, e ma tomo suli, e kulupu linja esun, e nasin lawa suli. kin, ona li pali e sitelen toki ona. nasin pi sitelen toki ni li suli nanpa wan tan ma Amelika pi tenpo pini. ma Mesiko la, ona li lon ma palisa Jukatan, lon ma Sijapa, lon ma Tapako. kin, ona li lon ma Watemala, lon ma Peli, lon ma Ontula, lon ma Sawato.[1] tenpo lon la, kulupu Maja li awen lon ma pi jan mama ona, li kepeken toki tan toki mama ona.

ona li kama lon la, ona li pali e kasi li moku e kili e pan. ona li open pali e ma tomo lon poka pi tenpo sike 900 BCE la, tenpo sike nanpa 500 BCE la ma tomo ni li jo e tomo sewi suli. sitelen toki li kama lon poka p tenpo sike nanpa 300 BCE. tenpo insa li open lon tenpo sike nanpa 250 BCE la, jan li sitelen e tenpo nanpa lon sinpin kepeken nasin tenpo pi nanpa suli(?). ma tomo li esun mute. ma tomo Muta en ma tomo Kalakamulu (toki Maja: Kaꞌaláakꞌmúul) li utala mute. kipisi tenpo pini la, ma Ukijana (toki Maja majuna: Uuc Yabnal) en ma Kunkalaka (toki Maja Kise: Qʼumqaraqʼaj) li kama suli. tenpo pi sike ale nanpa 16 la, kulupu Epanja li lanpan e ma Maja.

tenpo

[o ante | o ante e toki ilo]

tenpo open

[o ante | o ante e toki ilo]
sitelen kiwen pi ma El Milato.
sitelen kiwen pi ma El Milato.

1000 BCE en 800 BCE la, kulupu Maja li pali e ma tomo lili Awata Peni (toki Epanja: Aguada Fénix) lon ma Tapako, lon tenpo insa.[2] ken la, ni li ma tomo majuna nanpa wan pi kulupu Maja, la ona li open awen lon ma wan taso.[3]

ma supa anpa pi ma Jukatan la, tomo ante li kama lon ma Sijapa lon poka pi telo Pasipi, lon poka pi tenpo sike nanpa 800 BCE, la jan li open pali e ma kili, e ijo pi ko kiwen.[4][5] jan lawa Maja li pali e sinpin kiwen sitelen nanpa wan lon poka pi tenpo sike nanpa 400 BCE.[6] ona li pali e sitelen toki lon tenpo sike nanpa 300 BCE.[7] tenpo poka la, ma tomo El Milato (toki Epanja: El Mirador) li kama suli mute.[8] kin, ma tomo Jamuta (toki Maja majuna: Yax Mutal) li kama suli lon tenpo sike nanpa 350 BCE.[9]

ma nena la, ma tomo Kaminakuju (toki Maja Kise: Kaminaljuyu),[10] en ma tomo Takali Apa (toki Maja Kise: Takalik Abaj), en ma tomo Sokola (Chocolá) li lon ma Watemala li kama suli kin.[11] poka pi tenpo sike nanpa 100 CE la, tenpo pi nasin pona ni li pakala, la jan mute li weka e ma tomo mute. jan sona li sona ala e tan ona.[12]

tenpo insa

[o ante | o ante e toki ilo]
ma Jamuta
ma Jamuta li wawa lawa.

tenpo insa la, ma anpa la, kulupu jan li pali e sitelen tenpo kepeken nasin tenpo pi nanpa suli.[13] tenpo ni la, jan li pali e tomo suli, e ma tomo suli, e sitelen kiwen suli. mute la, ni li lon ma anpa tawa nasin pi waso lete.[13] pilin jan la, nasin lawa lon tenpo ni li sama nasin lawa pi ma Elina majuna, anu nasin lawa pi ma Italija lon tenpo sike nanpa 1500.[14]

tenpo open pi tenpo insa la, kulupu jan pi ma tomo Tejosiwakan li kama li ante e ma tomo Maja.[15] tenpo sike nanpa 378 la, ona li kama lon ma tomo Muta, lon ma tomo ante, li pana e jan lawa sin tawa ona.[16][17] jan lawa Sija Ka (toki Maja: Siyaj Kʼakʼ, "kama tan seli") li lawa e kama ni. jan lawa Saka To Isaka nanpa wan (toki Maja: Chak Tok Ich'aak I) li moli lon tenpo sama la, ken la utala li lon.[18][19] tenpo sike kama la, jan Sija Ka li pana e jan lawa sin. ni li jan lawa Ja Nun Akin nanpa wan (toki Maja majuna: Yax Nuun Ahiin I). ni la, ma Muta li kama suli, li kama wawa lon ma poka.[20] ma tomo Muta en ma tomo Kalakamulu (toki Maja: Kaꞌaláakꞌmúul) li utala mute. tu li pali e linja esun e linja lawa tawa ma tomo ante, li lawa e ma tomo lili mute. ni la, ma lawa tu ni li utala kepeken ma tomo lili ona. tenpo mute la, ma wan li anpa e ma ante, anu, ma ante li anpa e ma wan.[21]

tawa nasin insa pi waso lete pi open suno la, ma tomo Owisiki (toki Maja majuna: Oxwitik) li suli.[22] tenpo sike nanpa 426 la, jan lawa ona li toki li esun pona tawa ma Tejosiwakan, tawa ma lawa pi ma lupa Peten(?).[23][24] tenpo pona ona nanpa wan li open lon tenpo sike nanpa 695, li pini lon tenpo sike 738.[25] ma tomo ante suli li ma Paka (toki Maja: Bàak), li ma Jokipi (toki Maja majuna: Yo’ki’b), li Ko San (toki Maja majuna: Joy Chan), li ma Pakulu (toki Maja majuna: B'aaku'l').

ma Sisen Isa
ma Ukijana anu ma Sisen Isa.

pakala pi tenpo insa

[o ante | o ante e toki ilo]

poka pi tenpo sike nanpa 300 la, kulupu tomo Maja li kama pakala. jan li weka e ma tomo ona. jan lawa li moli. wawa li tawa nasin pi soweli lete.[15] jan li sona wawa ala e tan pi pakala ni, la ken la, ona li tan ijo mute. pilin pi jan sona la, ijo ni li utala insa, li jan pi mute suli ike, li moli kasi, li telo lili.[26] ma tomo li pini sitelen e tenpo. sitelen pi nasin tenpo suli nanpa pini li lon ma tomo Popo (toki Maja majuna: Popo') lon tenpo sike nanpa 909. jan li pali ala e sinpin sitelen, li kama lon tomo lawa pi jan ala. nasin linja esun li ante, li weka e ma anpa Peten.[27] taso, tenpo sama la, ma tomo Osoma (toki Maja: Óoxmáal) en ma tomo Ukijana (toki Maja majuna: Uuc Yabnal) li suli.[28]

tenpo pini

[o ante | o ante e toki ilo]
sitelen kiwen lon ma Majapan.
ma Majapan li suli.

kulupu Maja li awen. taso, tenpo insa la, ona li suli lili. ona li weka e ma tomo ona la, ona li kama lon poka pi telo awen.[29] ma tomo Ukijana en ma tomo pi ma Puku (toki Maja: Puuc) li kama wawa lili lon poka pi tenpo sike nanpa 1000. ma tomo suli sin li kama lon tenpo sike nanpa 1100, li ma tomo Majapan (toki Maja: Máayapaan). ma lawa sin li kama lon poka pi telo Kalipi, lon poka pi telo Mesiko, li pali e nasin esun sin.[30]

ijo mute li ante lon tenpo pini.[31] jan li lon ma tomo suli Kaminakuju lon tenpo sike mute ale, taso jan li weka e ona.[32] ma nena en ma lon poka pi telo Pasipi la, jan li pali e tomo lon ma pi awen pona, li pali e sinipin awen, e lupa awen.[32] ma nena lon ma Watemala la, ma tomo Kunkalaka (toki Maja Kise: Qʼumqaraqʼaj) li ma tomo lawa pi ma lawa Kunkalaka (toki Maja Kise: Qʼumqaraqʼaj), li suli mute.[31]

nasin lawa, en nasin kulupu, en nasin kon li ike la, jan li weka e ma Majapan lon poka pi tenpo sike nanpa 1448. ni la, tenpo utala en tenpo pi jaki sijelo en tenpo pi pakala kon li lon tenpo kama. tenpo ike ni li pini taso lon poka pi tenpo sike nanpa 1511.[33] taso, ma tomo lawa suli li lon ala la, kulupu Epanja li lukin kin e ma tomo pi mani mute, e tomo esun pona pi mani mute lon tenpo pi kama ona.[30] kulupu Epanja li kama la tenpo poka la, kulupu pi ma lawa li lawa e ma nena pi ma Watemala.[34] kulupu Kise (toki Maja Kise: Kʼicheʼ) li pali e ma lawa lili lon ma ni, taso, ma lawa Kasike (toki Kasikele: Kaqchikel) li pakala e ona kepeken tenpo mute.[35]

kulupu Epanja li kama

[o ante | o ante e toki ilo]
lipu ni li sitelen e utala lon ma Isinse.
lipu ni li sitelen e utala lon ma Isinse.

tenpo sike nanpa 1511 la, tomo tawa telo li tan ma Epanja li pakala lon telo Kalipi, la jan awen ona li tawa ma Jukatan. jan lawa Maja li jo e ona, li moli e ona, taso jan tu li tawa weka. tenpo sike nanpa 1517 tawa tenpo sike nanpa 1519 la, jan Epanja li tawa ma Jukatan, li lukin e ona, lon tenpo tu wan. ni la, ona li utala mute e kulupu Maja.[36] ma Mesiko-Tenosilan li anpa lon tenpo sike nanpa 1521 la, jan Enan Kote li pana e jan Peto Apalato (toki Epanja: Pedro de Alvarado) e jan utala, tawa ma Watemala. ona li kama lon ma Sijapa lon tenpo sike nanpa 1523,[37] li anpa e ma tomo Kunkalaka lon tenpo sike nanpa 1524.[38] tenpo kama ni la, ma tomo Isinse (toki Maja: Iximcheʼ) pi kulupu Kise li jo pona e kulupu Epanja.[39] ike la, jan Epanja li wile e kiwen mani tan jan pi ma tomo, la jan li weka e ma tomo.[40] ma tomo Sakuleju (toki Maja Man: Zaculeu) li anpa kin lon tenpo sike nanpa 1525.[41] jan Pansiko Monteko (toki Epanja: Francisco de Montejo) en jan Pansiko Monteko lili (toki Epanja: Francisco de Montejo "El Mozo") li tawa li utala e ma lawa lon ma Jukatan lon tenpo sike nanpa 1527, li lanpan e ma Jukatan ale lon tenpo sike nanpa 1546.[42] ni la, ma tomo Maja li lon ma anpa Peten taso.[43] tenpo sike nanpa 1697 la, jan Masin Usuja (toki Epanja: Martín de Ursúa) li anpa e ma tomo Nopeten (toki Maja Isa: Nojpetén). ma tomo ni li ma tomo Maja nanpa pini.[44]

nasin nanpa

[o ante | o ante e toki ilo]
nanpa ale pi nasin nanpa Maja.
nanpa ale pi nasin nanpa Maja.

kulupu Maja li pali e nasin nanpa. ona li nasin nanpa poki la, ona li kepeken sike nanpa pi nanpa 20. ni la, wan lon poki nanpa wan li wan, taso, wan lon poki nanpa tu li mute, kin, wan lon poki nanpa tu wan li tu tu ale[nnp]. poki li lon sewi pi poki ante, la poki sewi li jo e nanpa suli. nasin ni li kepeken sitelen tu wan. kiwen pi pipi telo li ala nanpa. sike li wan nanpa. linja li luka nanpa.

nanpa mute luka luka tu wan li ni lon nasin Maja: sike wan li lon poki sewi. linja tu en sike tu wan li lon poki anpa.

400

𝋡

𝋬

20

𝋡

𝋡

𝋯

1

𝋭

𝋩

𝋥

ale li: 33 429 5125

tenpo open la nasin nanpa Katowi li sin li sama nasin nanpa Maja kepeken palisa poka kepeken palisa sewi.

tan sona

[o ante | o ante e toki ilo]
  1. ↑ Nicolai Grube. Los Mayas. Una Civilizacion Milenaria.. lukin lipu li lon tenpo 2026-04-09.
  2. ↑ Bruce Bower (2020-06-03). Lidar reveals the oldest and biggest Maya structure yet found (lon toki Inli). Science News. lukin lipu li lon tenpo 2026-05-18.
  3. ↑ Aguada Fénix: cómo se descubrió en México la construcción monumental maya más antigua y más grande jamás encontrada (lon toki Epanja). BBC News Mundo. 2020-06-05. lukin lipu li lon tenpo 2026-05-18.
  4. ↑ Bertina Olmedo Vera (1999). "26". The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández (lon toki Inli). Jaca Books. pana nanpa wan.
  5. ↑ Michael D. Coe (1999). "47". The Maya. Ancient Peoples and Places. Thames and Hudson. pana nanpa 6, li pona li suli. linja sama li tan tenpo 2022-09-27.
  6. ↑ Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler (2006). "182 en 197". The Ancient Maya. Stanford University Press. pana nanpa 6. linja sama li tan tenpo 2020-01-25. lukin lipu li lon tenpo 2026-05-18.
  7. ↑ William A. Saturno, David Stuart, Boris Beltrán (2006-03-03). "1281–1283". Early Maya Writing at San Bartolo, Guatemala (lon toki Inli). Science. 311. lukin lipu li lon tenpo 2026-05-18.
  8. ↑ Bertina Olmedo Vera (1999). "28". The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández (lon toki Inli). Jaca Books. pana nanpa wan.
  9. ↑ Simon Martin, en Nikolai Grube (2000). "25-26". Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya. Thames & Hudson. pana nanpa 1. linja sama li tan tenpo 2013-09-03. lukin lipu li lon tenpo 2026-05-18.
  10. ↑ Michael Love (2007-09-27). "293 en #297". Recent Research in the Southern Highlands and Pacific Coast of Mesoamerica (lon toki Inli). Journal of Archaeological Research. 15.
  11. ↑ Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler (2006). "236". The Ancient Maya. Stanford University Press. pana nanpa 6. linja sama li tan tenpo 2020-01-25.
  12. ↑ Simon Martin, en Nikolai Grube (2000). "8". Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya. Thames & Hudson. pana nanpa 1. linja sama li tan tenpo 2013-09-03. lukin lipu li lon tenpo 2026-05-18.
  13. 1 2 Michael D. Coe (1999). "81". The Maya. Ancient Peoples and Places. Thames and Hudson. pana nanpa 6, li pona li suli. linja sama li tan tenpo 2022-09-27.
  14. ↑ Simon Martin, en Nikolai Grube (2000). "21". Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya. Thames & Hudson. pana nanpa 1. linja sama li tan tenpo 2013-09-03. lukin lipu li lon tenpo 2026-05-18.
  15. 1 2 Simon Martin, en Nikolai Grube (2000). "9". Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya. Thames & Hudson. pana nanpa 1. linja sama li tan tenpo 2013-09-03. lukin lipu li lon tenpo 2026-05-18.
  16. ↑ Demarest, Arthur (2011). "218". Ancient Maya: the rise and fall of a rainforest civilization. Case studies in early societies. Cambridge University Press. 8. print.
  17. ↑ Francisco Estrada Belli (2011). "123-126". The First Maya Civilization: Ritual and Power Before the Classic Period. Routledge.
  18. ↑ Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler (2006). "322". The Ancient Maya. Stanford University Press. pana nanpa 6. linja sama li tan tenpo 2020-01-25.
  19. ↑ Simon Martin, en Nikolai Grube (2000). "29". Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya. Thames & Hudson. pana nanpa 1. linja sama li tan tenpo 2013-09-03. lukin lipu li lon tenpo 2026-05-18.
  20. ↑ Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler (2006). "324". The Ancient Maya. Stanford University Press. pana nanpa 6. linja sama li tan tenpo 2020-01-25.
  21. ↑ Lynn V. Foster (2002). "133". The Handbook to Life in the Ancient Maya World. Oxford University Press.
  22. ↑ Bertina Olmedo Vera (1999). "36". The Mayas of the Classic Period tan jan A. Arellano Hernández (lon toki Inli). Jaca Books. pana nanpa wan.
  23. ↑ Simon Martin, en Nikolai Grube (2000). "192-193". Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya. Thames & Hudson. pana nanpa 1. linja sama li tan tenpo 2013-09-03. lukin lipu li lon tenpo 2026-05-18.
  24. ↑ Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler (2006). "342". The Ancient Maya. Stanford University Press. pana nanpa 6. linja sama li tan tenpo 2020-01-25.
  25. ↑ Simon Martin, en Nikolai Grube (2000). "200 en #203". Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya. Thames & Hudson. pana nanpa 1. linja sama li tan tenpo 2013-09-03. lukin lipu li lon tenpo 2026-05-18.
  26. ↑ Michael D. Coe (1999). "151-#155". The Maya. Ancient Peoples and Places. Thames and Hudson. pana nanpa 6, li pona li suli. linja sama li tan tenpo 2022-09-27.
  27. ↑ Lynn V. Foster (2002). "60". The Handbook to Life in the Ancient Maya World. Oxford University Press.
  28. ↑ Simon Martin, en Nikolai Grube (2000). "9 en #203". Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya. Thames & Hudson. pana nanpa 1. linja sama li tan tenpo 2013-09-03. lukin lipu li lon tenpo 2026-05-18.
  29. ↑ Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler (2006). "613 en #616". The Ancient Maya. Stanford University Press. pana nanpa 6. linja sama li tan tenpo 2020-01-25.
  30. 1 2 Marilyn A. Masson (2012-11-06). "18238". Maya Collapse Cycles. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 109.
  31. 1 2 Arroyo, Bárbara (2001-08). "38–43". El Poslclásico Tardío en los Altos de Guatemala. Arqueología Mexicana Edición Especial. 9.
  32. 1 2 Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler (2006). "618". The Ancient Maya. Stanford University Press. pana nanpa 6. linja sama li tan tenpo 2020-01-25.
  33. ↑ Marilyn A. Masson en Carlos Peraza Lope (2014). Militarism, Misery and Collapse. Kukulcan's Realm: Urban Life at Ancient Mayapán. University Press of Colorado.
  34. ↑ Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler (2006). "717". The Ancient Maya. Stanford University Press. pana nanpa 6. linja sama li tan tenpo 2020-01-25.
  35. ↑ Restall, Matthew en Florine Asselbergs (2007). "5". Invading Guatemala: Spanish, Nahua, and Maya accounts of the Conquest Wars. Latin American Originals. Pennsylvania State University Press.
  36. ↑ Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler (2006). "759-760". The Ancient Maya. Stanford University Press. pana nanpa 6. linja sama li tan tenpo 2020-01-25.
  37. ↑ Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler (2006). "763". The Ancient Maya. Stanford University Press. pana nanpa 6. linja sama li tan tenpo 2020-01-25.
  38. ↑ Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler (2006). "764-765". The Ancient Maya. Stanford University Press. pana nanpa 6. linja sama li tan tenpo 2020-01-25.
  39. ↑ Schele, Linda en Peter Mathews (1999). "297". The Code of Kings: The language of seven Maya temples and tombs. Simon & Schuster.
  40. ↑ Schele, Linda en Peter Mathews (1999). "298". The Code of Kings: The language of seven Maya temples and tombs. Simon & Schuster.
  41. ↑ Recinos, Adrián (1986). "110". Pedro de Alvarado: Conquistador de México y Guatemala (lon toki Epanja).
  42. ↑ Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler (2006). "766-772". The Ancient Maya. Stanford University Press. pana nanpa 6. linja sama li tan tenpo 2020-01-25.
  43. ↑ Robert J. Sharer, en Loa P. Traxler (2006). "772-773". The Ancient Maya. Stanford University Press. pana nanpa 6. linja sama li tan tenpo 2020-01-25.
  44. ↑ Grant D. Jones (1998). "19". The Conquest of the Last Maya Kingdom (lon toki Inli). Stanford University Press.
tan https://tok.wikipedia.org/w/index.php?title=kulupu_Maja_pi_tenpo_pini&oldid=69457#nasin_nanpa