ma Tensino Ato Asite
| ma Tensino Ato Asite ma Tensino Sukilo Trentino-Alto Adige Trentino-Südtirol Trentin-Südtirol | |
|---|---|
| ma kipisi | |
 len ma |
 sitelen lawa |
 | |
| ma tomo lawa | ma tomo Tento |
| ma tomo pi mute jan nanpa wan | ma tomo Posen |
| ma suli | ma Italija |
| toki lawa | toki Italija toki Tosi toki Lasin toki Pentole toki Sinpa |
| jan lawa | jan Anlo Konpasa |
| tenpo open | tenpo sike nanpa 1948 |
| ISO 3166 | IT-32 |
ma Tensino Ato Asite (toki Italija la: Trentino-Alto Adige) anu ma Tensino Sukilo (toki Tosi la: Trentino-Südtirol) li ma kipisi pi ma Italija. ma kipisi tu ni li lon ona: ma Tensino en ma Sukilo. jan 1'08'58'60 li lon ona.[1] suli lipu Meton la, ona li suli 1'36'05. ma Sisiko li kipisi wan pi ma Siko, kipisi ante li lon ma Esalasi.
toki
[o ante | o ante e toki ilo]ma Tensino la, jan mute li toki Italija. ma Sukilo la, jan mute li toki Tosi. toki ante ni kin li lon ma Tensino Ato Asite: toki Lasin en toki Pentole en toki Sinpa. jan li toki Lasin lon ma Weneto kin. nasin mute pi toki Lasin li lon.
tenpo pini
[o ante | o ante e toki ilo]tenpo weka
[o ante | o ante e toki ilo]jan li awen lon ma ni lon tenpo sike 12000. ma Asite li ken pona mute tawa jan tan ni: kon li seli, ma pona ante li lon poka. telo li suli tawa jan la telo linja Asite li lon.
jan moli Esi
[o ante | o ante e toki ilo]nena lete Similajun lon ma Ato Asite la, jan li lukin e sijelo moli pi jan majuna. ona li tan tenpo weka. weka ona li tenpo sike 5300. jan sona li pana e nimi Esi (Ötzi) tawa jan moli.[2]
kulupu Letu
[o ante | o ante e toki ilo]kulupu pi tenpo sike nanpa 500 pi sewi Jesu ala la, kulupu Letu li open lon. jan sona Situ Liwiju pi tenpo pini li toki e ni: kulupu Letu en kulupu Lasena la mama weka ona li kulupu wan.
kulupu Lasina
[o ante | o ante e toki ilo]pini pi tenpo pi sewi Jesu ala la, kulupu Lasina li utala e kulupu Letu. kulupu Lasina li wawa. jan Nelo Kalusiju Tusu en jan Sipeliju Juliju Kajesali Akusutu li jan lawa utala pi kulupu Lasina. kulupu Lasina li weka e kulupu Letu lon tenpo sike nanpa 16 pi sewi Jesu ala, li lon e ma tomo Litentun (toki Lasina la: Tridentum). nimi Litentun li kama nimi Tento.
jan lawa Sipeliju Kalusiju Kajesali Akusutu Kemaniku li sona e ni: ma Tensino li ken pona lon tenpo utala. ona li pali e nasin tawa suli tu ni: nasin tawa Kalusija Akusuta en nasin tawa Kalusija Akusuta Alinate.
kulupu Kemani
[o ante | o ante e toki ilo]tenpo sike nanpa 476 pi sewi Jesu lon la, ma lawa Loma pi pini suno li pini lon. jan pi kulupu Tejusika li kama lon ma Tensino Ato Asite. kulupu Oto Kusijuta en kulupu Lonkopasi en kulupu Pankan li lawa e ma ni. jan Kalolu suli li kama lawa e ma ni lon tenpo sike nanpa 774. tenpo nanpa 843 la lipu Welun li toki e ni: jan lawa Lotaliju nanpa wan o lawa e ma lon poka pi telo Asite, jan lawa Lutowi nanpa tu pi kulupu Pankan pi open suno o lawa e kipisi ante pi ma ni.
tenpo nanpa 1027 la, jan lawa Konla nanpa tu pi ma lawa Loma sewi li pana e wawa lawa tawa jan lawa sewi tu. ni la, ma lawa sewi Tento en ma lawa sewi Pesanone li lon. ni li awen lon tenpo suli, li pini lon tenpo sike nanpa 1803 tan nasin pi jan Napolejon.
jan Napolejon
[o ante | o ante e toki ilo]tenpo sike nanpa 1796 la, jan utala pi ma Kanse li tawa ma tomo Tento. tenpo suno nanpa 1801 la, tenpo mun nanpa 2 la, tenpo suno nanpa 9 la, lipu Lunewi pi pini utala (toki Kanse la: traité de Lunéville) la, wawa lawa li pini nasin sewi. ma Esalasi li kama jo e ma Tento e ma Pesanone. lipu Pepu pi pini utala (toki Tosi la: Friede von Pressburg) la, ma Pajan li kama jo e ona. ona li ante mute e nasin pi jan pi ma ni la ona li weka e wawa tan jan pi sona sewi, li weka e tenpo musi sewi, li wile e jan utala mute, li weka e mani mute tan jan. jan lawa sin li kama ike tawa jan pi ma ni.
tenpo sike nanpa 1810 la, ma Italija pi jan Napolejon li kama jo e ma ni. jan pi ma Ato Asite li toki Tosi la lipu lawa li kepeken toki Tosi kin.[3] taso, tenpo sike nanpa 1813 la, kulupu Asupu (Habsburg) li open kama jo e ona. pali li pini lon tenpo sike nanpa 1818. jan pi ma Tensino li awen ken kepeken toki Itali.[4] kulupu Asupu li lawa e ma Mosijo Esalasi.
ma Italija
[o ante | o ante e toki ilo]ma Italija li kama ma wan, taso ona li ken ala kama jo e ma Tensino Ato Asite. utala suli nanpa wan la, ma Mosijo Esalasi en ma Italija li lon kulupu utala sama. taso, ma Italija li kama lon kulupu ante li toki ala e ni. kulupu pi ma Italija li anpa e kulupu ante, la ma Italija li kama jo e ma Tensino Ato Asite.[5]
jan lawa pi ma Italija li pana e ike tawa jan pi ma Ato Asite tan ni: ona li toki Italija ala. ona li pini e tomo sona pi toki Tosi, li ante e nimi jan, e nimi ma. ma Tosi li kama pona tawa ma Italija la, jan pi ma Ato Asite li ken toki e wile ona ni: ona li wile weka tan ma Italija li wile tawa ma Tosi anu seme. ona li wile weka, taso utala suli nanpa tu la ona li ken ala.
tenpo ni la, ken namako pi ma ni la, toki Tosi li toki lawa pi ma Ato Asite.
tan sona
[o ante | o ante e toki ilo]- ↑ kulupu Istat pi nanpa jan
- ↑ tenpo sike nanpa 1998 la, lipu "Der Similaunmann - L'uomo del Similaun" tan jan Emilija Talapowi
- ↑ tenpo sike nanpa 2003 la, jan Maria Garbari la, lipu "Aspetti politico-istituzionali di una regione di frontiera" la lipu nanpa 22
- ↑ tenpo sike nanpa 2003 la, jan Maria Garbari la, lipu "Aspetti politico-istituzionali di una regione di frontiera" la lipu nanpa 28 en lipu nanpa 29
- ↑ lipu "Land on the Threshold. South Tyrolean Transformations" tan jan So Kote tan jan Ane Opema