ma Mesiko

ma Mesiko
México
ma Mesiko México
len ma	sitelen lawa
kalama musi ma
	Himno Nacional Mexicano; (kalama musi ma pi ma Mesiko)
	ma Mesiko (laso)
ma tomo lawa	ma tomo Mesiko
toki lawa	ala (lon lipu lawa); toki Epanja (lon pali)
toki ante	toki Nawa; toki Maja; toki ante mute pi kulupu jan nanpa wan pi ma Amelika
mute jan	126 014 024 (lon tenpo sike nanpa 2020)
jan lawa	jan Kasija Senpan Pato
mani	mani Peso pi ma Mesiko
tenpo	UTC-5 tawa UTC-8
ISO 3166	MX
lipu ilo	https://www.gob.mx/

ma Mesiko (toki Nawa la: Mexihco /meˈʃi.ko/) anu ma Mekiko (toki Epanja la: México [ˈmexiko]) li ma lawa lon ma Amelika lete. ona li lon poka pi ma Mewika, lon poka pi ma Watemala, lon poka pi ma Peli. telo suli la, ma Mesiko li lon poka pi telo suli Pasipi, lon poka pi telo suli Kalipi, lon poka pi telo suli Mesiko. ma tomo lawa ona li ma tomo Mesiko. mute jan la, ma tomo ni li nanpa wan lon ma Mesiko. mute jan la, ma Mesiko li nanpa luka luka lon ma ale. suli ma la, ona li nanpa luka luka tu lon ma ale.

nasin kulupu pi ma Mesiko li tan tenpo ona. nasin pi ma Mesomelika en nasin pi ma Epanja li wan la, nasin kulupu pi ma Mesiko li kama lon. kin, kulupu Apika en kulupu Asija li kipisi tan nasin ma. tenpo pini la, ma Mesiko li lon utala mute. ni li pali kin e ona.

ma Mesiko li mama e soweli, e waso, e akesi, e pipi, e kala, e kasi, e soko. ijo mute ni li lon ma Mesiko taso. kin, ma Mesiko li jo e kule ma mute, li jo e ma pi telo lili, e ma pi kasi suli, e ma pi kasi telo, e kulupu nena, e linja telo, e sike telo, e ma nena, e sijelo ma ante mute.

nimi

ma Epanja sin (toki Epanja la: Nueva España) li pini la, kulupu Mesiko li wile e nimi sin tawa ma ona. ona li wile nimi México. nimi ni li kama tan ma tomo Mesiko-Tenosilan (toki Nawa la: Tenochtitlan). ma tomo ni li ma tomo lawa Mesika, li kama ma tomo Mesiko. taso, kon pi nimi México li len tawa jan pi tenpo lon.

pilin pi jan sona la, nimi "México" li kama tan nimi tu. nimi nanpa wan li tan nimi Mexitl. nimi Mexitl li nimi ante pi jan sewi Wisilopoli (toki Nawa la: Huitzilopochtli [wiːtsiloːˈpoːtʃtɬi]) pi nasin sewi Mesika. nimi -co li nimi nanpa tu la, kon ona li "ma". ken la, nimi México li "ma pi jan sewi Wisilopoli" tan ni. pilin pi jan sona ante la, nimi México li kama tan nimi tu wan. nimi nanpa wan li metzli li "mun" lon toki pona. nimi nanpa tu li xictli li "insa" lon toki pona. nimi nanpa tu wan li "-co" li "ma" lon toki pona. nimi ni li wan la, ona li toki e ni: "ma lon insa mun".

tenpo pini

tenpo pi ma Mesomelika

tenpo pini mute la kulupu jan li kama lon ma Mesiko. ona li alasa e kasi e soweli. ona li kama sona e pali kasi la, ona li open pali e tomo e ma lawa. ni la, ona li pali e ijo musi, e nasin sewi, e nasin kulupu. tenpo la, kulupu Olimeka li kama suli nanpa wan lon ma Mesomelika. kulupu ante li kama suli lon, la kulupu Maja li kama suli li pali e ma tomo mute, li pali e sitelen toki li sona e nasin mun. tenpo sike nanpa 1300 la, kulupu Mesika li kama lon li pali e ma suli lawa. ona li utala li anpa e kulupu ante la, ona li lawa e ma mute.

ma Elopa li kama lon ma Amelika

jan Kitopa Kulunpu li kama lon ma Amelika lon tenpo sike nanpa 1492 la, ma Epanja li wile suli e ma lawa ona. ona li tawa ma Amelika li utala e jan la, jan Enan Kote (toki Epanja la: Hernán Cortés) li utala li anpa e kulupu Mesika lon ma tomo Mesiko-Tenosilan lon tenpo sike nanpa 1521. ma Epanja li kama lawa e ma ni la, ma ni li kama ma Epanja sin. ni la, ma tomo Tenosilan li kama ma tomo Mesiko li kama ma tomo lawa. lawa pi kulupu Epanja li ante e toki tawa toki Epanja, li ante e nasin sewi tawa nasin sewi Katolika, li ante e nasin kulupu tawa nasin ona. kulupu pi ma Amelika en kulupu pi ma Elopa li wan lon tenpo ni. taso, jan pi ma Amelika li anpa tawa jan pi ma Elopa.

ma Mesiko li kama ma wan

tenpo sike nanpa 1810 la, kulupu jan pi ma Epanja sin li open utala e lawa Epanja. jan Mike Itako (toki Epanja la: Miguel Hidalgo y Costilla) en jan ante pi pilin sama li open e utala ni. tenpo mute utala la, ma Epanja sin li weka e ma Epanja, li kama ma Mesiko lon tenpo sike nanpa 1821. ma Mesiko li kama ma lawa suli li kama ma lawa suli Mesiko nanpa wan (toki Epanja la: Primer Imperio Mexicano) la, jan lawa nanpa wan li jan Akusin Te Itupite (toki Epanja la: Agustín de Iturbide). taso, tenpo sike nanpa 1823 la, jan li weka e jan Akusin tan ma Mesiko. ni la, ma Mesiko li kama e ma lawa pi ma kulupu^(?). jan Watalupe Pitolija (toki Epanja la: Guadalupe Victoria) li kama jan lawa lon tenpo ni.

weka ma

tenpo sike nanpa 1833 la, jan Antonjo Lope Te Santa Ana (toki Epanja la: Antonio López de Santa Anna) li kama jan lawa pi ma Mesiko la, ona li lawa wawa ike e ma Mesiko. jan lawa nanpa tu li alasa pona e ma li alasa ante e lawa. kulupu mute li pilin ike tawa ni la, ona li utala. kulupu mute li wile weka li alasa weka tan ma Mesiko. ni la, jan pi ma Tesa li wile jo e jan li wile weka tan ma Mesiko la ona li weka. tenpo sama la, ma Kanse li utala ma Mesiko tan utala esun.

tenpo sike nanpa 1845 la, ma Mewika li kama jo e ma Tesa. taso, ma Mewika li wile suli mute. ona li utala e ma Mesiko tan ni. ma Mewika li jo e ma tomo Mesiko la, jan lawa pi ma Mesiko li weka e ma Kaliponija, e ma Niwata, e ma Juta, e ma Ewisona, e ma Numesiko, e kipisi pi ma Okajoma, e kipisi pi ma Kansa, e kipisi pi ma Kolowato, e kipisi pi ma Wajomin, tawa ma Mewika.

utala pi lipu lawa ante

utala ni li pini la, utala insa li awen. tenpo sike nanpa 1854 la, kulupu jan pi ma Kelelo li utala li anpa jan Santa Ana. ni la, jan lawa sin li pali e lipu lawa sin (toki Epanja la: Leyes de Reforma). lipu lawa ni li ike tawa kulupu pi nasin sewi tan ni: ma Mesiko li pini jo e nasin sewi lawa. kulupu pi lipu lawa sin (toki Epanja la: Liberales) en kulupu pi lipu lawa sin ala (toki Epanja la: Conservadores) li utala tan ni.

utala pini la, jan Penito Wale (toki Epanja la: Benito Juárez) li kama jan lawa. ma Elopa li pana e mani tawa ma Mesiko la, ma Mesiko li wile pana e mani sin tawa ma Elopa. taso, ma Mesiko li ken ala pana e mani tan utala ale. ni li ike tawa ma Epanja, tawa ma Juke, tawa ma Kanse. ma Mesiko li toki tawa ale la, ma Epanja en ma Juke li pilin pona. taso ma Kanse li wile utala. kulupu Mesiko li utala li anpa e kulupu Kanse lon ma tomo Puwepa (toki Epanja la: Puebla) lon tenpo suno nanpa 5 pi tenpo mun nanpa 5 pi tenpo sike nanpa 1862, taso ma Kanse li kama jo e ma tomo lon tenpo sike nanpa 1863. ni la, ma Mesiko li kama ma lawa suli Mesiko nanpa tu (toki Epanja la: Segundo Imperio Mexicano), la jan Masimilijen nanpa wan (toki Epanja la: Maximiliano I) li kama jan lawa suli ona. kulupu mute li pilin ike tawa lawa ni la, jan Penito Wale en kulupu mute li utala li anpa e jan lawa.

utala pi tawa wawa

jan Penito Wale li moli lon tenpo sike nanpa 1872, la jan Popilijo Tija (toki Epanja la: Porfirio Díaz) li kama lawa. ona li lawa suli lon ma Mesiko li lawa lon tenpo suli. tenpo lawa ona la, ma Mesiko li suli mani. taso, kulupu lawa taso li jo e mani; kulupu wawa ala li jo e mani ala. kulupu jan li alasa utala e jan lawa la, jan lawa li anpa e ona. tenpo sike 1910 la, jan Popilijo Tija li anpa e jan Pansiko Matelo (toki Epanja la: Francisco I. Madero) lon wile lawa, li alasa jo e ona. ona li weka tan tomo jo la, ona en kulupu utala ona li utala li anpa e lawa pi jan Popilijo Tija. ni la, kulupu jan li wile lawa li lawa e jan Pansiko Matelo. taso, kulupu mute li awen utala e ona. tenpo sike nanpa 1913 la, jan Pitolijano Weta (toki Epanja la: Victoriano Huerta) li utala li moli e jan Pansiko Matelo, li kama jan lawa.

jan Emilijano Sapata (toki Epanja la: Emiliano Zapata) en jan Pansiko Pija (toki Epanja la: Francisco Villa) en jan Penusijano Calansa (toki Epanja la: Venustiano Carranza) en jan Apalo Opekon (toki Epanja la: Álvaro Obregón) li lawa e kulupu utala ante li awen utala e kulupu lawa. ni la, jan Pitolijano Weta li weka. ike la, utala li awen tan ni: kulupu utala ante li pilin ante tawa nasin pi ma Mesiko. tan ni, jan Penusijano Calansa li kama lawa. ona li pali e lipu lawa suli sin lon tenpo sike nanpa 1917. lipu lawa ni li lipu lawa suli pi ma Mesiko lon tenpo lon.

ijo pilin lon

ma Mesiko li ma mama tawa ijo pilin mute, tawa kasi mute. soweli Pantela Onka^(?), en waso Akila Kisato^(?), en soweli Atele Jeposi Wejelosu^(?) en soweli Kani Lupu Paleji^(?) en ijo mute ante li lon ma Mesiko.

soweli Pantela Onka
waso Akila Kisato
soweli Atele Jeposi Wejelosu
soweli Kani Lupu Pajeli

ma ale la, ma Mesiko li jo e ijo pilin mute pi ma ona taso, li jo e kasi mute pi ma ni taso. ijo ni li akesi Asolote^(?), li kala Pakita^(?), li soweli Tepolinko^(?), li kala Totowapa^(?) li soweli mute ante. ^[2]

akesi Asolote pimeja
kala Pakita
soweli Tepolinko
kala Totowapa

ma kipisi

ma kipisi	nimi toki Epanja	ma tomo lawa	mute jan^[1]
ma Awakalijente	Aguascalientes	ma tomo Awakalijente	1,425,607
ma Kaliponja anpa	Baja California	ma tomo Mesikali	3,769,020
ma Kaliponja anpa seli	Baja California Sur	ma tomo La Pa	798,447
ma Kanpese	Campeche	ma tomo Kanpese	928,363
ma Sijapa	Chiapas	ma tomo Tusa Kusijele	5 543 828
ma Siwawa	Chihuahua	ma tomo Siwawa	3,741,869
ma Kowawila	Coahuila	ma tomo Sasijo	3,146,771
ma Kolima	Colima	ma tomo Kolima	731,391
ma Tulanko	Durango	ma tomo Tulanko	1,832,650
ma Wanakuwato	Guanajuato	ma tomo Wanakuwato	6,166,934
ma Kelelo	Guerrero	ma tomo Sipansinko	3,540,685
ma Itako	Hidalgo	ma tomo Pasuka	3,082,841
ma Kalisiko	Jalisco	ma tomo Watalakala	8,348,151
ma kipisi Mesiko	México	ma tomo Toluka	16,992,418
ma tomo Mesiko	Ciudad de México	ma tomo Mesiko	9,209,944
ma Misowakan	Michoacán	ma tomo Molelija	4,748,846
ma Molelo	Morelos	ma tomo Kuwenapaka	1,971,520
ma Najali	Nayarit	ma tomo Tepi	1,235,456
ma Lejon sin	Nuevo León	ma tomo Montele	5,784,442
ma Wakaka	Oaxaca	ma tomo Wakaka	4,132,148
ma Puwepa	Puebla	ma tomo Puwepa	6,583,278
ma Keletalo	Querétaro	ma tomo Keletalo	2,368,467
ma Kintana Lo	Quintana Roo	ma tomo Setuma	1,857,985
ma San Luwi Potosi	San Luis Potosí	ma tomo San Luwi Potosi	2,822,255
ma Sinalowa	Sinaloa	ma tomo Kulijakan Losale	3,026,943
ma Sonola	Sonora	ma tomo Emosijo	2,944,840
ma Tapako	Tabasco	ma tomo Pijalemosa	2,402,598
ma Tamalipa	Tamaulipas	ma tomo Pitolija	3,527,735
ma Tasakala	Tlaxcala	ma tomo Tasakala	1,342,977
ma Pelaku	Veracruz	ma tomo Kalapa	8,062,579
ma Jukatan	Yucatán	ma tomo Melita	2,320,898
ma Sakateka	Zacatecas	ma tomo Sakateka	1,622,138

ma poka

telo suli Pasipi	ma Mewika	ma Mewika
telo suli Pasipi		telo suli Mesiko ma Kupa
	ma Mesiko

telo suli Pasipi	telo suli Pasipi	telo suli Kalipi ma Katemala en ma Peli

tan sona

1 2 ni li tan Población total por entidad federativa y grupo quinquenal de edad según sexo, serie de años censales de 1990 a 2020 tan INEGI lon tenpo 2020-03-15. mi lukin e ni lon tenpo 2026-04-22.
↑ Secretaría de Medio Ambiente y Recursos Naturales (es) li toki e ni lon Conoce 8 especies endémicas mexicanas, orgullo nacional. mi lukin e ni lon tenpo 2026-04-20.

ma Amelika

ma Amelika lete	ma Kanata · ma Mewika
ma Amelika insa	ma Katemala · ma Kosalika · ma Mesiko · ma Nikalawa · ma Ontula · ma Peli · ma Panama · ma Sawato
ma lili Kalipi^(?)	ma Antekapaputa · ma Awisi · ma Keneta · ma Kupa · ma Sameka · ma Senkiniwi^(?) · ma Senlusa^(?) · ma Senwinsenkenasin^(?) · ma Sinitatopeko · ma Papeto · ma Pawama · ma Taminika · ma Tominika
ma Amelika seli	ma Alensina · ma Ekuwato · ma Kajana · ma Kolonpija · ma Palawa · ma Pasiju · ma Pelu · ma Penesuwela · ma Polipija · ma Sile · ma Suliname · ma Uluwa

[lipu_pi_ma_kipisi-1] 1 2 ni li tan Población total por entidad federativa y grupo quinquenal de edad según sexo, serie de años censales de 1990 a 2020 tan INEGI lon tenpo 2020-03-15. mi lukin e ni lon tenpo 2026-04-22.

[2] Secretaría de Medio Ambiente y Recursos Naturales (es) li toki e ni lon Conoce 8 especies endémicas mexicanas, orgullo nacional. mi lukin e ni lon tenpo 2026-04-20.

[1]

[2]