o tawa ijo lipu

kulupu Mesika

o ante e linja
tan lipu lipu Wikipesija
kulupu Mesika li kalama musi lon lipu Pilense.
kulupu Mesika li kalama musi lon lipu Pilense.

tenpo pini la, kulupu Mesika (toki Nawa la: Mēxihcah [meːˈʃiʔkaḁ]) li kulupu tomo li kulupu jan Nawa pi ma Mesomelika. ona li pali e ma suli Mesika, li pali e ma tomo lawa ona lon telo suli Tesekoko. ma tomo ni li ma tomo Mesiko-Tenosilan (toki Nawa la: [meːˈʃiʔ.ko te.noːt͡ʃ.ˈtí.t͡ɬan]). nimi pi ma Mesiko li kama tan ona. ma suli la, ona li anpa e ma mute, li lawa e jan mute.

ona li sama jan ante pi ma Mesomelika. la ona li moku e kili Seja Masi(?), li kipisi jan, li nanpa e tenpo, li olin e jan sewi. ijo li tan jan Mesika taso la, ijo ni li jan sewi Wisilopoli, li tomo sewi tu, li nasin ona pi ko kiwen.[1]

kulupu Mesika li pali e ma tomo. ma tomo ni li ma lawa wan (toki Nawa la: āltepētl). taso, ona li ken linja tawa ma tomo ante, li kama kulupu. ma tomo Mesiko-Tenosilan, en ma tomo Sateloko, en ma tomo Sakopan li kulupu, li lawa e ma lawa suli. ma tomo ni li wile anpa e ma suli Tepano, la ona li kama kulupu. ona li kama suli, li anpa e ma tomo ante kin. tenpo kama ni la, ma tomo Mesiko-Tenosilan li kama wawa mute tawa ma Sateloko, tawa ma Sakopan. ona li suli e ma lawa kepeken utala, kepeken esun. ona li pana e jan lawa ona lon ma tomo anpa, li wan olin tawa kulupu lawa, li pana e nasin pi ma lawa suli tawa ma tomo anpa.[2] ma tomo anpa li pana e mani tawa jan lawa suli (toki Nawa la: huēyi tlahtoāni). ni la, jan lawa li lawa e toki e esun lon insa pi ma tomo mute, la ma ni li wile e ma tomo lawa.[3] ma suli li lawa tawa ma Sijapa, tawa ma Watemala, li lon poka pi telo Pasipi, li lon poka pi telo Alansi.

tenpo ona la, ona li kama suli nanpa wan lon tenpo sike nanpa 1519. tenpo poka la, jan Enan Kote en jan utala li kama tan ma Epanja. ona, en jan utala pi ma Tasakalan, en jan utala pi ma ante li wan. ni la, ona li utala e ma suli Mesika. jan lawa Kuwatemo li moli la, ma tomo Mesiko-Tenosilan li anpa lon tenpo sike nanpa 1521, la kulupu Epanja li pali e ma tomo Mesiko lon ma sama.[4] kulupu lawa pi ma Epanja li kama lawa e jan lawa pi ma Mesomelika, li kama lawa e kulupu jan pi ma Mesomelika.[5]

tenpo

[o ante | o ante e toki ilo]
ma supa Mesiko lon tenpo sike nanpa 1519.
ma supa Mesiko lon tenpo sike nanpa 1519.

tenpo insa en tenpo pini la ma Mesiko insa

[o ante | o ante e toki ilo]

jan sona li kipisi e tenpo pi ma Mesomelika tawa kipisi tu wan. ni li: tenpo open, li tenpo insa, li tenpo pini. ken la, ma tomo Tejosiwakan li jo e kulupu Nawa lon tenpo insa, la kulupu Nawa li lon ma Mesiko insa lon tenpo ni. taso, ken la, kulupu Nawa li kama ala lon tenpo ni. jan sona li sona ala e lon, la ona li toki utala. taso, jan sona li sona e ni: kulupu Nawa li kama tan nasin pi soweli lete, li tawa ma Mesiko insa kepeken tenpo mute. ma Tejosiwakan li anpa lon poka pi tenpo sike nanpa 500 CE, la ma tomo ante li kama suli. ma tomo ni li ma tomo Sololan (toki Nawa la: Cholōllān), li ma tomo Sosikako (toki Nawa la: Xochicalco). ken la, kulupu Nawa li lon ona. lipu wan pi alasa sona la, ken la, kulupu Nawa li kama suli lon ma Wanawato, taso, ona li weka tan tenpo pi telo lili lon tenpo sike nanpa 500 CE. kulupu suli jan li kama lon ma supa Mesiko(?) lon tenpo sama. ken la, kulupu suli ni li kulupu Nawa tan ma Wanawato.[6] kulupu jan ni li tawa e kulupu jan pi kulupu toki Nanu-Manekeme(?) tan ma. kulupu Nawa en kulupu ante pi ma Mesomelika li wan la, nasin pi jan Mesika li open. tenpo sike nanpa 900 CE la, ma tomo mute pi kulupu Nawa li kama suli. ma ni li ma tomo Tolan Sikokosilan (toki Nawa la: Tōllān Xīcohcotitlan), li ma tomo Tenanjokan (toki Nawa la: Tenanyohcān), li ma tomo Koliwakan (toki Nawa la: Cōlhuàcān), li ma tomo Kuwanawa (toki Nawa la: Cuauhnāhuac).[7]

kulupu Mesika li pali e ma Mesiko-Tenosilan

[o ante | o ante e toki ilo]

jan Mesika li toki la, ona li kama tan ma Asan (toki Nawa la: Aztlán). ma ni li tawa nasin pi soweli lete. kulupu Mesika li tawa lon poka pi kulupu Tasakala, lon poka pi kulupu Tepano, lon poka pi kulupu Akoluwa. taso, jan sewi Wisilopoli li toki lawa e ni tawa kulupu Mesika taso: "o kipisi tan kulupu jan ante, o nimi Mēxihcah e sina".[8]

kulupu Mesika li kama la, kulupu tomo Nawa mute li lon ma. ma tomo wawa nanpa wan li ma tomo Koliwakan tawa nasin pi waso lete, li ma tomo Akaposako (toki Nawa la: Azcapotzalco) tawa nasin pi suno pini. kulupu Tepano pi ma Akaposako li weka e kulupu Nawa tan ma tomo Sapotepe (toki Nawa la: Chapoltepēc), li moli e kulupu lawa Nawa ali nanpa open, taso jan Simalisosi nanpa tu (toki Nawa la: Chimalxochitl II) li moli ala. tenpo sike nanpa 1211 la, jan lawa Kokosili (toki Nawa la: Coxcoxtli) pi ma Koliwakan li ken e kulupu Nawa lon ma Tisapan (toki Epanja la: Tizapán). ni la, ona li kama jo e sama nasin pi ma Koliwakan.[9] jan lawa pi ma Koliwakan li linja mama e ona tawa jan lawa pi ma tomo Tolan Sikokosilan. jan lawa Nawa li wan olin e jan lawa Koliwakan la, ona li linja mama kin e ona tawa ma tomo Tolan Sikokosilan. taso, tenpo kama ni la, jan lawa pi ma Koliwakan li weka kin e kulupu Nawa.[10]

toki Mesika la, sewi li toki e toki lawa tawa ona lon tenpo sike nanpa 1323: "waso wawa li moku e akesi linja lon kasi Nopali(?) la, o pali e ma tomo sina lon ma ni". kulupu Mesika li lukin e ijo ni lon insa pi telo suli Tesekoko, la ona li pali e ma tomo Mesiko-Tenosilan lon ma lili lon insa telo. tenpo sike nanpa 1376 la, jan Akamapisili (toki Nawa la: Acamapichtli) li kama jan lawa (toki Nawa pi tenpo pini la: tlahtoāni) nanpa wan pi ma tomo Tenosilan, la linja mama ona pi kulupu lawa li open.[11]

jan lawa Mesika nanpa open

[o ante | o ante e toki ilo]

tenpo sike lili nanpa open pi ma linja mama la, kulupu Mesika li pana e jan utala tawa kulupu Tepano tan ni: kulupu Tepano li kepeken e jan utala tawa lanpan ma. ona li anpa e jan ante la, jan lawa Asaposako li pana e mani tawa kulupu Nawa. tan ni la, ma tomo Tenosilan li open suli.[12] jan Akamapisili li moli la, jan lili ona li jan Wisiliwisi (toki Nawa la: Huitzilihuitl) la, ona li kama jan lawa sin, li wan olin e jan lili pi jan lawa Tesosomo (toki Nawa la: Tezozomoc) pi ma Asaposako.

nasin sewi

[o ante | o ante e toki ilo]
kiwen pi mun suno
kiwen pi mun suno li sitelen e toki pi suno luka.

kulupu Mesika li jo e toki mute la, ona li wile sona e tan ma. kulupu Mesika li anpa tawa jan sewi mute. taso jan sewi suli nanpa wan li jan sewi Wisilopoli. jan sewi suli ante li jan sewi Talo(?), li jan sewi Tekalipoka, li jan sewi Kesakowa, li jan sewi Kowalikuwe(?), li jan sewi Sipe-Tote.

suno luka

[o ante | o ante e toki ilo]

toki pi jan Mesika la, jan sewi li pali e suno luka. suno nanpa wan, en suno nanpa tu, en suno nanpa tu wan, en suno nanpa tu tu li pakala la, jan sewi li pali e suno sin. taso, suno nanpa luka li wile telo loje tan jan. jan li moli ala e jan tawa ona la, suno ni li moli. tan ni, kulupu Mesika li moli e jan tawa suno.

tan sona

[o ante | o ante e toki ilo]
  1. ↑ Kristin De Lucia (toki Inli) li toki e ni lon kipisi #741–764 lon Style, Memory, and the Production of History: Aztec Pottery and the Materialization of a Toltec Legacy (59) lon Current Anthropology lon tenpo 2018-12. mi lukin e ni lon tenpo 2026-05-21. tenpo pini la ona li ni.
  2. ↑ Michael Ernest Smith li toki e ni lon kipisi #174-175 lon The Aztecs (pana nanpa 1) lon The Peoples of America tan Blackwell Pub lon tenpo 1997.
  3. ↑ Michael Ernest Smith li toki e ni lon kipisi #176-182 lon The Aztecs (pana nanpa 1) lon The Peoples of America tan Blackwell Pub lon tenpo 1997.
  4. ↑ ni li tan Hernán Cortés conquers the Aztec Empire tan History lon tenpo 2018-12-18. mi lukin e ni lon tenpo 2026-05-21.
  5. ↑ Sarah Cline li toki e ni lon kipisi #193-197 lon Native Peoples of Colonial Central Mexico (2) lon The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas tan Cambridge University Press lon tenpo 2000.
  6. ↑ Christopher S. Beekman, Alexander F. Christensen (toki Inli) li toki e ni lon kipisi #111–164 lon Controlling for Doubt and Uncertainty Through Multiple Lines of Evidence: A New Look at the Mesoamerican Nahua Migrations (10) lon Journal of Archaeological Method and Theory lon tenpo 2003-06-01.
  7. ↑ Michael Ernest Smith li toki e ni lon kipisi #41-43 lon The Aztecs (pana nanpa tu) lon The Peoples of America tan Blackwell lon tenpo 2008.
  8. ↑ Michael Ernest Smith li toki e ni lon kipisi #153–186 lon The Aztlan Migrations of the Nahuatl Chronicles: Myth or History? (31) lon Ethnohistory lon tenpo 1984. mi lukin e ni lon tenpo 2026-05-22. tenpo 2018-10-08 la ona li ni.
  9. ↑ Michael Ernest Smith li toki e ni lon kipisi #173 lon The Aztlan Migrations of the Nahuatl Chronicles: Myth or History? (31) lon Ethnohistory lon tenpo 1984. mi lukin e ni lon tenpo 2026-05-22. tenpo 2018-10-08 la ona li ni.
  10. ↑ Michael Ernest Smith li toki e ni lon kipisi #44-45 lon The Aztlan Migrations of the Nahuatl Chronicles: Myth or History? (31) lon Ethnohistory lon tenpo 1984. mi lukin e ni lon tenpo 2026-05-22. tenpo 2018-10-08 la ona li ni.
  11. ↑ Richard F. Townsend li toki e ni lon kipisi #60-62 lon The Aztecs (pana nanpa 3) lon Ancient Peoples and Places tan Thames & Hudson lon tenpo 2009.
  12. ↑ Richard F. Townsend li toki e ni lon kipisi #63 lon The Aztecs (pana nanpa 3) lon Ancient Peoples and Places tan Thames & Hudson lon tenpo 2009.
tan https://tok.wikipedia.org/w/index.php?title=kulupu_Mesika&oldid=65829